Wat is stimulus-respons?

Stimulus-respons is de eenvoudigste vorm van gedrag die er bestaat: er gebeurt iets, en daar volgt automatisch een reactie op. Geen afweging, geen keuze, geen tussenstap. Prikkel in, reactie uit.

Het bekendste voorbeeld komt van Pavlov, die honden een bel liet horen vlak voordat ze eten kregen. Na een tijd ging het speeksel al stromen bij alleen de bel — ook zonder eten. Het dier had niets besloten. De koppeling deed het werk.

Doen mensen dat ook?

Deels wel. Je trekt je hand terug van een hete pan voordat je hebt bedacht dat hij heet is, en dat is maar goed ook. Een reactie die geen nadenken nodig heeft, is snel, en snelheid redt soms levens.

Maar het gaat verder dan de hete pan. Bijna iedereen kent reacties die niet in verhouding staan tot de aanleiding: een toon in iemands stem waar je meteen van dichtklapt, een situatie waarin je feller reageert dan je zou willen, een onrust die opkomt zonder dat je kunt aanwijzen waarom. Achteraf weet je precies dat het nergens op sloeg. Op het moment zelf hielp dat niets.

Dat is het lastige aan stimulus-respons: er zit geen redenering in, dus je kunt er ook niet met een redenering bij. Je kunt jezelf toespreken zoveel je wilt — het deel dat reageert, luistert niet.

Waar komen die koppelingen vandaan?

Volgens Dianetics ontstaan ze op momenten dat je bewustzijn geheel of gedeeltelijk is uitgeschakeld: bij pijn, schrik, verdoving of bewusteloosheid. Wat er op zo’n moment gebeurt, wordt opgeslagen in het reactieve verstand — alles door elkaar, zonder onderscheid.

Komt er later iets voorbij dat op dat moment lijkt, dan schakelt die opslag in. Niet met een gedachte, maar met een reactie. Zo wordt een geur, een geluid of een woord jaren later nog steeds een knop waar iemand anders op kan drukken, zonder dat iemand dat doorheeft — jijzelf incluis.

Is de mens dan een machine?

Dat is precies de vraag waar Dianetics mee begint. Het antwoord dat L. Ron Hubbard geeft is: nee, maar zolang die automatische koppelingen er zitten, gedraagt een mens zich voor een deel wel zo. Neem je ze weg, dan blijft er iemand over die kiest in plaats van reageert.

Wat je daarvoor doet heet auditing: het voorval waar de koppeling uit voortkomt stap voor stap doorlopen, tot het bewust en compleet is bekeken. Volgens Dianetics verliest het daarmee zijn automatische werking. Je weet het nog — het doet alleen niets meer met je.

Zelf uitproberen